Χιονισμένα χαρακώματα στην Αλβανία, τορπιλισμοί στην Αδριατική, κατασκοπευτικά θρίλερ και ανεπανάληπτα ρεκόρ εισιτηρίων. Ένα μεγάλο επετειακό αφιέρωμα στις υπερπαραγωγές της Φίνος Φιλμ και του Τζέιμς Πάρις που διαμόρφωσαν τη συλλογική μνήμη για το ’40.
Η 28η Οκτωβρίου του 1940 δεν αποτέλεσε μόνο την κορυφαία στιγμή της νεότερης ελληνικής ιστορίας, αλλά και μία από τις πιο ισχυρές πηγές έμπνευσης για τη «χρυσή εποχή» του ελληνικού κινηματογράφου. Ιδιαίτερα από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 έως τις αρχές της δεκαετίας του 1970, οι μεγαλύτερες εταιρείες παραγωγής – με προεξάρχουσες τη Φίνος Φιλμ και την εταιρεία του Τζέιμς Πάρις – επένδυσαν σε δαπανηρές πολεμικές υπερπαραγωγές.
Μετέφεραν έτσι στα ασφυκτικά γεμάτα σινεμά της εποχής τις κακουχίες του μετώπου, την αυτοθυσία στα παγωμένα βουνά της Πίνδου, τις ναυμαχίες στην Αδριατική και τη δράση της Αντίστασης, διαμορφώνοντας γενιές και γενιές θεατών.
Το oknews.gr συγκέντρωσε και παρουσιάζει τις κορυφαίες ταινίες που ζωντάνεψαν το έπος του ’40 στη μεγάλη οθόνη.
1. «Υπολοχαγός Νατάσσα» (1970) – Το ιστορικό ρεκόρ όλων των εποχών
Πρωταγωνιστούν: Αλίκη Βουγιουκλάκη, Δημήτρης Παπαμιχαήλ, Κώστας Καρράς, Σπύρος Καλογήρου.
Σκηνοθεσία / Σενάριο: Νίκος Φώσκολος (Φίνος Φιλμ).
Πρόκειται για το απόλυτο εισπρακτικό φαινόμενο του ελληνικού κινηματογράφου. Η ταινία έκοψε στην πρώτη της προβολή 751.117 εισιτήρια στις αίθουσες Α’ προβολής Αθηνών-Πειραιώς, διατηρώντας το απόλυτο ρεκόρ για σχεδόν τρεις δεκαετίες (μέχρι το 1999).
Με εντυπωσιακά για την εποχή εξωτερικά γυρίσματα, δραματική ένταση, σκηνές βασανιστηρίων και τη μουσική επένδυση του Κώστα Καπνίση, η ιστορία της Νατάσσας και του Ορέστη μετέτρεψε το δράμα του πολέμου και της Κατοχής σε ένα καθηλωτικό εμπορικό blockbuster.
2. «ΟΧΙ» (1969) – Η επική υπερπαραγωγή του Τζέιμς Πάρις
Πρωταγωνιστούν: Κώστας Πρέκας, Βέρα Κρούσκα, Χρήστος Πολίτης, Στέφανος Στρατηγός.
Σκηνοθεσία: Ντίμης Δαδήρας.
Η ταινία που αποτύπωσε με επικό τρόπο τις πρώτες ώρες της ιταλικής επίθεσης στα ελληνοαλβανικά σύνορα. Ο Κώστας Πρέκας, στον ρόλο του υπολοχαγού Δημήτρη Νικολάου, ηγείται ενός απομονωμένου συνοριακού φυλακίου που δέχεται σφοδρό βομβαρδισμό.
Η στιγμή όπου αρνείται να παραδώσει το οχυρό φωνάζοντας προς τους Ιταλούς το ιστορικό «Ελάτε να τα πάρετε!» έμεινε ανεξίτηλη στην ελληνική ποπ κουλτούρα, αποτελώντας σημείο αναφοράς για τις επετειακές προβολές.
Η ταινία απέσπασε τρία βραβεία στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης.
3. «Κοντσέρτο για πολυβόλα» (1967) – Το κορυφαίο κατασκοπευτικό θρίλερ
Πρωταγωνιστούν: Τζένη Καρέζη, Μάνος Κατράκης, Κώστας Καζάκος, Ανδρέας Μπάρκουλης.
Σενάριο: Νίκος Φώσκολος
Σκηνοθεσία: Ντίνος Δημόπουλος (Φίνος Φιλμ)
Μακριά από τα χαρακώματα, η ταινία εστιάζει στον «αόρατο» πόλεμο των μυστικών υπηρεσιών λίγο πριν την 28η Οκτωβρίου. Μια υπάλληλος του Γενικού Επιτελείου Στρατού παραδίδει απόρρητα έγγραφα στους Ιταλούς εκβιαζόμενη, μέχρι που η ελληνική αντικατασκοπεία αναλαμβάνει δράση.
Εκτός από την εξαιρετική σκηνοθεσία και τη στιβαρή ερμηνεία του Μάνου Κατράκη ως στρατηγού Δαρείου, η ταινία έμεινε στην ιστορία για έναν επιπλέον λόγο: στα διαλείμματα των γυρισμάτων, παίζοντας μια παρτίδα τάβλι, γεννήθηκε ο μεγάλος έρωτας ανάμεσα στην Τζένη Καρέζη και τον Κώστα Καζάκο, που επισφραγίστηκε με γάμο λίγο αργότερα, και τον ερχομό του υιού τους, επίσης ηθοποιού Κωνσταντίνου.
4. «Υποβρύχιον Παπανικολής» (1971) – Το έπος των ελληνικών θαλασσών
Πρωταγωνιστούν: Κώστας Καζάκος, Γιάννης Φέρτης, Αιμιλία Υψηλάντη, Σταύρος Ξενίδης.
Σκηνοθεσία: Γιώργος Ζερβουλάκος.
Το αφιέρωμα στο ’40 δεν θα μπορούσε να παραλείψει το Πολεμικό Ναυτικό. Η ταινία ζωντανεύει τη δράση του θρυλικού υποβρυχίου «Παπανικολής» και του κυβερνήτη του, πλωτάρχη Μίλτο Ιατρίδη (Κώστας Καζάκος), που προκάλεσε αλλεπάλληλα πλήγματα στον ιταλικό στόλο στα στενά του Οτράντο.
Με ρεαλιστικές σκηνές καταδύσεων, τορπιλισμών και αγωνίας στα βάθη της Αδριατικής, η ταινία απέδωσε φόρο τιμής στους ναυτικούς που πολέμησαν με πενιχρά μέσα απέναντι σε υπερσύγχρονες ναυτικές δυνάμεις.
5. «Η Μεσόγειος φλέγεται» (1970) – Ναυτικές μονομαχίες και προσωπικό δράμα
Πρωταγωνιστούν: Κώστας Πρέκας, Όλγα Πολίτου, Κώστας Καρράς, Σοφία Ρούμπου.
Σκηνοθεσία: Ντίμης Δαδήρας.
Μια ακόμη μεγάλη παραγωγή αφιερωμένη στον ναυτικό πόλεμο. Δύο επιστήθιοι φίλοι, ένας Έλληνας αξιωματικός του Ναυτικού (Κώστας Πρέκας) και ένας Γερμανός (Κώστας Καρράς), βρίσκονται αντιμέτωποι ως εχθροί με το ξέσπασμα του πολέμου στη Μεσόγειο.
Γεμάτη σκηνές ναυμαχιών, βυθίσεων πλοίων και έντονων διαλόγων, η ταινία σημείωσε μεγάλη εισπρακτική επιτυχία (ξεπέρασε τα 410.000 εισιτήρια) και αποτέλεσε βασικό πυλώνα του πατριωτικού κινηματογράφου των αρχών του ’70.
6. «Η δασκάλα με τα ξανθά μαλλιά» (1969) – Ο πόλεμος μέσα από την ελληνική επαρχία
Πρωταγωνιστούν: Αλίκη Βουγιουκλάκη, Δημήτρης Παπαμιχαήλ, Άγγελος Αντωνόπουλος, Παντελής Ζερβός.
Σκηνοθεσία: Ντίνος Δημόπουλος (Φίνος Φιλμ).
Αν και ξεκινά ως ρομαντικό δράμα σε ένα απομακρυσμένο χωριό της Πιερίας, η ταινία μετατρέπεται σε ωδή στην 28η Οκτωβρίου. Η σκηνή του γάμου των πρωταγωνιστών που διακόπτεται απότομα από τις σειρήνες και το ανακοινωθέν της γενικής επιστράτευσης αποτυπώνει το σοκ και την άμεση εθνική αφύπνιση της ελληνικής κοινωνίας.
Η ταινία κατέγραψε 739.001 εισιτήρια, αποτελώντας την τρίτη πιο εμπορική παραγωγή στην ιστορία του κλασικού ελληνικού σινεμά.
7. «Ουρανός» (1962) – Ο σκληρός, αληθινός ρεαλισμός των χαρακωμάτων
Πρωταγωνιστούν: Τάκης Εμμανουήλ, Φαίδων Γεωργίτσης, Ελένη Ζαφειρίου.
Σκηνοθεσία / Σενάριο: Τάκης Κανελλόπουλος.
Στον αντίποδα των εμπορικών μελοδραμάτων, ο Ουρανός του Τάκη Κανελλόπουλου αποτελεί ένα παγκόσμιο κινηματογραφικό αριστούργημα. Χωρίς στόμφο και εύκολες κορώνες, η κάμερα καταγράφει την ωμή πραγματικότητα της πρώτης γραμμής στην Αλβανία: τη λάσπη, το ανυπόφορο κρύο, τα κρυοπαγήματα, τη σιωπή των φαντάρων και την απώλεια.
Η ταινία προβλήθηκε στο επίσημο διαγωνιστικό τμήμα του Φεστιβάλ Καννών το 1963 και απέσπασε διθυραμβικές κριτικές διεθνώς, με κορυφαίους κριτικούς (όπως της Le Figaro) να τη χαρακτηρίζουν ως μία από τις πιο γνήσιες αντιπολεμικές καταγραφές της παγκόσμιας κινηματογραφίας.
8. «Τι έκανες στον πόλεμο, Θανάση;» (1971) – Η πικρή σάτιρα και ο αγώνας επιβίωσης
Πρωταγωνιστούν: Θανάσης Βέγγος, Έφη Ροδίτη, Αντώνης Παπαδόπουλος, Κατερίνα Γώγου.
Σκηνοθεσία: Ντίνος Κατσουρίδης | Σενάριο: Ντίνος Κατσουρίδης, Νίκος Τσιφόρος.
Μία από τις κορυφαίες στιγμές στην ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου. Η ταινία δεν εστιάζει στα πεδία των μαχών, αλλά στην τραγική καθημερινότητα της Κατοχής μέσα από τα μάτια ενός απλού, φοβισμένου βιοπαλαιστή. Ο Θανάσης Καραθανάσης (Θανάσης Βέγγος) προσπαθεί απλώς να μείνει αμέτοχος και να επιβιώσει, όμως μια σειρά από απίστευτες παρεξηγήσεις τον μετατρέπει άθελά του σε ήρωα της Αντίστασης.
Η ταινία σάρωσε στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης το 1971 (Καλύτερης Καλλιτεχνικής Ταινίας, Σεναρίου και Α’ Ανδρικού Ρόλου για τον Βέγγο) και έκοψε πάνω από 640.000 εισιτήρια. Πίσω από το ασταμάτητο γέλιο, η ταινία έκρυβε μια βαθιά πικρή αλληγορία για τη δίψα ενός λαού για ελευθερία και αξιοπρέπεια.
9. «Οι Γερμανοί ξανάρχονται» (1948) – Το ιστορικό μήνυμα εθνικής ομοψυχίας
Πρωταγωνιστούν: Βασίλης Λογοθετίδης, Βαγγέλης Πρωτοπαππάς, Γεωργία Βασιλειάδου, Χρήστος Τσαγανέας, Μίμης Φωτόπουλος.
Σκηνοθεσία: Αλέκος Σακελλάριος (Φίνος Φιλμ).
Γυρισμένη μόλις λίγα χρόνια μετά τη λήξη της Κατοχής και εν μέσω του Εμφυλίου Πολέμου, η ταινία αποτελεί την πρώτη μεγάλη πολιτική σάτιρα της Φίνος Φιλμ. Ο Θόδωρος Γκινόπουλος (Βασίλης Λογοθετίδης), εξουθενωμένος από τις συνεχείς πολιτικές έριδες της μεταπολεμικής Ελλάδας, ονειρεύεται έναν εφιάλτη: ότι οι Γερμανοί επέστρεψαν και καταλαμβάνουν ξανά τη χώρα.
Ο τρόμος και η συνειδητοποίηση ότι μόνο ενωμένοι μπορούν να σταθούν απέναντι στον κοινό εχθρό κορυφώνονται στην ιστορική, σπαρακτική κραυγή του Τσαγανέα: «Άνθρωποι, άνθρωποι, προς τι το μίσος και η αλληλοεξόντωση; Προς τι ο αλληλοσπαραγμός;».
10. «Μια γυναίκα στην Αντίσταση» (1971) – Η γυναικεία αυτοθυσία στα μπουντρούμια της Gestapo
Πρωταγωνιστούν: Τζένη Καρέζη, Κώστας Καζάκος, Άγγελος Αντωνόπουλος, Άλκης Κομνηνός.
Σκηνοθεσία: Ντίνος Δημόπουλος (Καραγιάννης – Καρατζόπουλος).
Μια από τις πιο δραματικές και έντονες ταινίες της εποχής, που επικεντρώνεται στον καθοριστικό ρόλο των γυναικών στον αντιστασιακό αγώνα. Η Άννα Κωλέτη (Τζένη Καρέζη), μετά τον θάνατο του αρραβωνιαστικού της στο μέτωπο, εντάσσεται στην Αντίσταση, κατασκοπεύει τους Γερμανούς αξιωματικούς και έρχεται αντιμέτωπη με σκληρά βασανιστήρια στα υπόγεια των κατακτητών.
Μια ταινία γεμάτη σασπένς, πατριωτικό πάθος και κορυφαίες ερμηνείες από το δίδυμο Καρέζη – Καζάκου.
Bonus: Όταν η 28η Οκτωβρίου συνάντησε την κωμωδία
«Ο δασκαλάκος ήταν λεβεντιά» (1970)
Πρωταγωνιστούν: Κώστας Βουτσάς, Ελένη Ερήμου, Διονύσης Παπαγιαννόπουλος, Ανδρέας Φιλιππίδης.
Σκηνοθεσία: Κώστας Καραγιάννης (Καραγιάννης – Καρατζόπουλος).
Αν και πρόκειται για κλασική ηθογραφική κωμωδία, η ταινία διαθέτει δύο στιγμές απόλυτης συγκίνησης που συνδέονται άμεσα με το ’40 και την Κατοχή.
Η πρώτη είναι η σκηνή της σχολικής γιορτής για την 28η Οκτωβρίου, όπου ο δάσκαλος Ευλάμπιος Μαντέκας (Κώστας Βουτσάς) εκφωνεί με τρεμάμενη φωνή τον πανηγυρικό λόγο για τους ήρωες της Πίνδου μπροστά στους μαθητές και τους προύχοντες του χωριού.
Η δεύτερη – και πιο ανατριχιαστική – στιγμή έρχεται μέσα από τη δραματική εξομολόγηση και το flashback για τη μητέρα του, τη Φωτεινή Μαντέκα (την οποία ερμήνευσε η Κάκια Παναγιώτου), την οποία εκτέλεσαν εν ψυχρώ οι Γερμανοί κατακτητές.
Αυτή η ξαφνική εναλλαγή από το γέλιο στο βουβό πένθος απέδειξε με μοναδικό τρόπο πώς το τραύμα του πολέμου και της θυσίας είχε χαραχτεί ανεξίτηλα στη μνήμη ολόκληρης της ελληνικής κοινωνίας.
Γιατί συγκινούν μέχρι σήμερα
Πάνω από μισό αιώνα μετά την πρώτη προβολή τους, οι ταινίες για το 1940 παραμένουν αναπόσπαστο κομμάτι του εορτασμού της 28ης Οκτωβρίου.
Πέρα από την όποια νοσταλγία για τους μεγάλους πρωταγωνιστές μιας άλλης εποχής, συνεχίζουν να συγκινούν γιατί κατάφεραν να αποτυπώσουν το διαχρονικότερο μήνυμα της ημέρας: την ενότητα, την αξιοπρέπεια και το αδούλωτο φρόνημα ενός λαού απέναντι σε υπέρτερες δυνάμεις.
Επιμέλεια: Βασίλης Αλεξίου
