Η Ελλάδα εισέρχεται σε μια νέα περίοδο κλιματικής πολιτικής, με ένα πακέτο χρηματοδότησης ύψους 5,3 δισ. ευρώ να προορίζεται για την ενεργειακή αναβάθμιση κατοικιών, την αντικατάσταση συστημάτων θέρμανσης, τις ηλεκτρικές μετακινήσεις και την κοινωνική στέγη. Το Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο αναμένεται να στηρίξει περισσότερα από 1,5 εκατομμύριο νοικοκυριά και περίπου 70.000 πολύ μικρές επιχειρήσεις μέχρι το 2032.
Την ίδια στιγμή, όμως, η χώρα θα κληθεί να ανταποκριθεί σε νέες ευρωπαϊκές υποχρεώσεις για την κλιματική ανθεκτικότητα. Η προστασία από ακραία ζέστη, πλημμύρες, δασικές πυρκαγιές και λειψυδρία περνά πλέον σε ένα πιο οργανωμένο πλαίσιο σχεδιασμού, με αυξημένες ανάγκες για δημόσιες επενδύσεις. Παράλληλα, η εφαρμογή νέων μηχανισμών τιμολόγησης των εκπομπών αναμένεται να επηρεάσει το κόστος καυσίμων, θέρμανσης και μετακινήσεων.
Το νέο τοπίο, επομένως, έχει δύο όψεις: από τη μία πλευρά, επιδοτήσεις για συγκεκριμένες κατηγορίες πολιτών και επιχειρήσεων και, από την άλλη, πρόσθετες οικονομικές πιέσεις για τους καταναλωτές που θα πρέπει να προσαρμοστούν στις απαιτήσεις της ενεργειακής μετάβασης.
Τα 5,3 δισ. ευρώ και οι δικαιούχοι του Ταμείου
Το Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο αποτελεί το πιο άμεσο μέτρο στήριξης για τα νοικοκυριά και τις μικρές επιχειρήσεις, με διαθέσιμους πόρους 5,3 δισ. ευρώ έως το 2032. Δεν πρόκειται για χρηματοδοτικό εργαλείο που προορίζεται κυρίως για αντιπλημμυρικά έργα ή αντιπυρικές παρεμβάσεις, αλλά για ένα πρόγραμμα που επιχειρεί να περιορίσει τις επιπτώσεις της ενεργειακής μετάβασης στις οικονομικά ασθενέστερες ομάδες.
Στόχος είναι να διευκολυνθούν οι ευάλωτοι πολίτες στην αναβάθμιση των κατοικιών τους, στην αλλαγή των συστημάτων θέρμανσης και στην πρόσβαση σε καθαρότερες μορφές μετακίνησης. Η ανάγκη αυτή συνδέεται και με την επέκταση του ευρωπαϊκού συστήματος εμπορίας ρύπων ETS2 στα κτίρια και στις οδικές μεταφορές.
Οι προβλεπόμενοι πόροι απευθύνονται σε περισσότερα από 1,5 εκατομμύριο νοικοκυριά, καθώς και σε περίπου 70.000 πολύ μικρές επιχειρήσεις. Στην τελευταία κατηγορία εντάσσονται επιχειρήσεις που απασχολούν έως εννέα εργαζομένους και έχουν ετήσιο κύκλο εργασιών μέχρι 2 εκατ. ευρώ.
Τα εισοδηματικά κριτήρια περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, οικογένειες με δύο παιδιά και ετήσιο εισόδημα έως 27.100 ευρώ, αλλά και νοικοκυριά με τρία παιδιά και μέλος με αναπηρία, εφόσον το εισόδημά τους δεν υπερβαίνει τις 36.400 ευρώ. Τα όρια θα αναπροσαρμόζονται κάθε χρόνο με βάση τα στοιχεία των φορολογικών δηλώσεων.
Επιδότηση για ανακαινίσεις, αντλίες θερμότητας και ηλιακούς θερμοσίφωνες
Το μεγαλύτερο κομμάτι της χρηματοδότησης θα κατευθυνθεί στις κατοικίες. Περίπου 1,2 δισ. ευρώ προβλέπονται για ένα νέο πρόγραμμα «Εξοικονομώ», μέσω του οποίου επιδιώκεται να αναβαθμιστούν ενεργειακά 62.000 νοικοκυριά. Η επιδότηση μπορεί να ξεπεράσει το 80% της συνολικής δαπάνης, μαζί με τον ΦΠΑ.
Ενδεικτικά, για εργασίες που περιλαμβάνουν μόνωση οροφής, θερμοπρόσοψη και αντικατάσταση κουφωμάτων, με συνολικό κόστος 24.800 ευρώ, η συμμετοχή μιας οικογένειας εκτιμάται ότι θα περιοριστεί περίπου στα 5.000 ευρώ. Το υπόλοιπο ποσό, δηλαδή 19.800 ευρώ, θα καλυφθεί από το Ταμείο, σύμφωνα με τον σχεδιασμό.
Επιπλέον 930 εκατ. ευρώ θα διατεθούν για την αλλαγή παλαιών συστημάτων θέρμανσης. Ο προγραμματισμός προβλέπει την εγκατάσταση 170.000 αντλιών θερμότητας και 110.000 ηλιακών θερμοσιφώνων. Για παράδειγμα, ένα νοικοκυριό που θα προμηθευτεί αντλία θερμότητας αξίας 6.200 ευρώ και ηλιακό θερμοσίφωνα κόστους 1.240 ευρώ ενδέχεται, μετά την επιδότηση, να χρειαστεί να καταβάλει περίπου 2.000 ευρώ.
Στο ίδιο πλαίσιο, έως 780.000 ευάλωτοι δικαιούχοι αναμένεται να ενισχυθούν με επιπλέον 100 ευρώ τον χρόνο στο επίδομα θέρμανσης, για την περίοδο 2027-2032. Παράλληλα, προβλέπεται η δωρεάν έκδοση πιστοποιητικού ενεργειακής απόδοσης για 200.000 νοικοκυριά.
Ηλεκτρικά αυτοκίνητα, επαγγελματικά οχήματα και κοινωνική στέγη
Σημαντικό μέρος του προγράμματος αφορά και τις μετακινήσεις. Για το λεγόμενο «Κοινωνικό Leasing» έχουν προβλεφθεί 174 εκατ. ευρώ, με στόχο να δοθεί σε 12.500 ευάλωτα νοικοκυριά η δυνατότητα χρήσης ηλεκτρικού αυτοκινήτου. Το μηνιαίο κόστος ξεκινά από 145 ευρώ, για συμβόλαιο διάρκειας τεσσάρων ετών.
Η μέση ενίσχυση υπολογίζεται σε 13.000 ευρώ, ενώ προβλέπεται πρόσθετη επιδότηση 500 ευρώ για την εγκατάσταση οικιακού φορτιστή. Για τα άτομα με αναπηρία το ποσό της επιχορήγησης φτάνει τις 15.000 ευρώ. Επιπλέον, 13.200 άτομα με αναπηρία θα έχουν τη δυνατότητα να αποκτήσουν χωρίς οικονομική επιβάρυνση ηλεκτρικά αμαξίδια, οχήματα mobility scooter ή hand bikes.
Για τους επαγγελματίες προβλέπονται 289 εκατ. ευρώ για την προμήθεια ηλεκτρικών επαγγελματικών οχημάτων. Η ενίσχυση θα ανέρχεται στο 40% για αυτοκίνητα και βαν και στο 30% για φορτηγά. Ακόμη 68 εκατ. ευρώ θα διατεθούν για την αντικατάσταση παλαιών ταξί με ηλεκτρικά οχήματα, με επιδότηση που μπορεί να φτάσει τις 20.000 ευρώ ή τις 29.000 ευρώ όταν το ταξί εξυπηρετεί άτομα με αναπηρία.
Στον τομέα της κατοικίας, το σχέδιο περιλαμβάνει την κατασκευή 2.350 διαμερισμάτων σχεδόν μηδενικής ενεργειακής κατανάλωσης, με προϋπολογισμό 435 εκατ. ευρώ. Οι νέες κατοικίες θα αναπτυχθούν σε τέσσερα πρώην στρατόπεδα: στο Χαϊδάρι και στις Αχαρνές της Αττικής, στη Ζιάκα της Θεσσαλονίκης και στο Μανουσογιαννάκη της Πάτρας. Εκτιμάται ότι θα φιλοξενήσουν περίπου 7.000 ευάλωτους πολίτες, με ιδιαίτερα χαμηλά ενοίκια.
Παράλληλα, προβλέπεται η ανακαίνιση 15 φοιτητικών εστιών σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Ιωάννινα, Πάτρα και Κομοτηνή. Στόχος είναι να αυξηθεί η διαθέσιμη δυναμικότητα κατά 36,5%.
Νέα λεωφορεία, συρμοί Μετρό και ποδηλατόδρομοι
Το πρόγραμμα περιλαμβάνει και παρεμβάσεις στις αστικές μεταφορές. Ειδικότερα, σχεδιάζεται η προμήθεια 210 ηλεκτρικών λεωφορείων για τον ΟΑΣΑ και τον ΟΑΣΘ, με έμφαση στη Δυτική Αττική και τη Δυτική Θεσσαλονίκη.
Επιπλέον, προβλέπεται η απόκτηση 22 νέων συρμών του Μετρό, με συνολικό προϋπολογισμό 270 εκατ. ευρώ. Στο ίδιο πακέτο εντάσσεται η δημιουργία 76,8 χιλιομέτρων ποδηλατοδρόμων και πεζοδρόμων σε διάφορες πόλεις της χώρας, από το Αγρίνιο έως την Αλεξανδρούπολη.
Πότε ξεκινούν οι επιδοτήσεις
Η ενεργοποίηση των πρώτων δράσεων για τα νοικοκυριά τοποθετείται χρονικά προς το τέλος του 2026. Μετά την ψήφιση του θεσμικού πλαισίου που θα καθορίζει τη σύσταση και τη λειτουργία του Κοινωνικού Κλιματικού Ταμείου, οι αρχικές παρεμβάσεις εκτιμάται ότι θα αρχίσουν μέχρι τον Δεκέμβριο, με το μεγαλύτερο μέρος τους να αναπτύσσεται από τις αρχές του 2027.
Η νέα χρηματοδότηση διαδέχεται το Ταμείο Ανάκαμψης, η περίοδος του οποίου ολοκληρώθηκε τον Αύγουστο. Για τη διευκόλυνση των δικαιούχων σχεδιάζεται η χρήση της «Κάρτας Ευάλωτου», μέσω της οποίας θα μπορούν να αποκτούν πρόσβαση στις παροχές με λιγότερες γραφειοκρατικές διαδικασίες. Παράλληλα, σε κάθε Περιφέρεια προβλέπεται να λειτουργήσει υπηρεσία ενιαίας εξυπηρέτησης (one-stop shop), για όσους δεν διαθέτουν επαρκείς ψηφιακές δεξιότητες.
Την ίδια περίοδο αναμένεται να αρχίσει και η καταβολή της πρόσθετης ενίσχυσης των 100 ευρώ στο επίδομα θέρμανσης για τους ευάλωτους δικαιούχους.
Οι επιδοτήσεις από τη μία, οι νέες επιβαρύνσεις από την άλλη
Παράλληλα με τις χρηματοδοτήσεις προς τα νοικοκυριά, προωθείται ένα δεύτερο σημαντικό σκέλος της ευρωπαϊκής κλιματικής πολιτικής: το νέο πλαίσιο για την ανθεκτικότητα απέναντι στις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε στις 27 Οκτωβρίου το Ευρωπαϊκό Πλαίσιο για την Κλιματική Ανθεκτικότητα, μαζί με την πρόταση για τον πρώτο σχετικό ευρωπαϊκό νόμο.
Βασική επιδίωξη είναι να αποκτήσουν τα κράτη-μέλη κοινή μεθοδολογία για την αξιολόγηση των κλιματικών κινδύνων και να εντάξουν την πρόληψη και την προσαρμογή στον σχεδιασμό των δημόσιων πολιτικών τους. Με βάση τα επιστημονικά δεδομένα που επικαλείται η Επιτροπή, η πορεία της παγκόσμιας θέρμανσης εκτιμάται ότι θα φτάσει τον 1,5 βαθμό Κελσίου πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα έως το 2030, τους 2 βαθμούς έως το 2050 και τους 3 βαθμούς έως το 2100.
Σύμφωνα με την πρόταση, κάθε κράτος θα πρέπει να ολοκληρώσει την πρώτη εθνική αξιολόγηση των κλιματικών κινδύνων μέχρι τον Ιούνιο του 2029. Η διαδικασία θα επαναλαμβάνεται ανά πενταετία. Επιπλέον, έως τον Δεκέμβριο του 2030 θα πρέπει να έχει καταρτιστεί εθνικό σχέδιο κλιματικής ανθεκτικότητας, στο οποίο θα περιλαμβάνονται συγκεκριμένες παρεμβάσεις, χρονοδιάγραμμα εφαρμογής, υπολογισμός των επενδυτικών αναγκών και προσδιορισμός των πηγών χρηματοδότησης.
Για την Ελλάδα, οι υποχρεώσεις αυτές αφορούν ζητήματα που ήδη επηρεάζουν την καθημερινότητα και την οικονομική δραστηριότητα: την αντιπλημμυρική προστασία, την πρόληψη των πυρκαγιών, τη διαχείριση των υδάτινων αποθεμάτων, την αντιμετώπιση της υπερβολικής ζέστης στις πόλεις, την προστασία των ακτών, αλλά και την ανθεκτικότητα των υποδομών σε ενέργεια, μεταφορές και υγεία.
Το ETS2 και το κόστος για καύσιμα και θέρμανση
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο είναι η σταδιακή εφαρμογή, από το 2027, του συστήματος ETS2 στα κτίρια και στις οδικές μεταφορές. Πρόκειται για το δεύτερο ευρωπαϊκό σύστημα εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών, το οποίο εισάγει μηχανισμό τιμολόγησης του άνθρακα για τις εκπομπές που συνδέονται με τα καύσιμα τα οποία χρησιμοποιούνται στη θέρμανση, στις οδικές μετακινήσεις και σε μικρότερες βιομηχανικές δραστηριότητες.
Με βάση τον σχεδιασμό, οι εταιρείες που διαθέτουν στην αγορά βενζίνη, πετρέλαιο, φυσικό αέριο και άλλα ορυκτά καύσιμα θα πρέπει να αγοράζουν δικαιώματα εκπομπών για το περιβαλλοντικό αποτύπωμα των προϊόντων τους. Η σχετική υποχρέωση των προμηθευτών να παραδίδουν δικαιώματα για τις εκπομπές τους αρχίζει την 1η Ιανουαρίου 2028.
Το πρόσθετο κόστος εκτιμάται ότι θα μετακυλιστεί στις τιμές των καυσίμων και της θέρμανσης. Αυτό σημαίνει ότι η χρήση πετρελαίου, βενζίνης και φυσικού αερίου ενδέχεται να γίνει ακριβότερη, ενισχύοντας παράλληλα τα κίνητρα για ενεργειακή αναβάθμιση των κατοικιών, εγκατάσταση αντλιών θερμότητας και μετάβαση στα ηλεκτρικά οχήματα.
Οι επενδύσεις που προβλέπονται για κατοικίες, συστήματα θέρμανσης, ηλεκτροκίνηση, κοινωνική στέγη και αστικές μεταφορές θα υλοποιούνται σταδιακά μέχρι το 2032. Την ίδια περίοδο, η Ελλάδα θα πρέπει να παρουσιάσει συγκεκριμένο σχεδιασμό για την αντιμετώπιση των φυσικών κινδύνων, με αντίστοιχη πρόβλεψη για τις αναγκαίες χρηματοδοτήσεις. Οι πόροι θα αναζητηθούν μέσα από υφιστάμενα χρηματοδοτικά εργαλεία, δημόσιες επενδύσεις, την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και ενδεχομένως ευνοϊκότερους όρους κρατικών ενισχύσεων.
Έτσι, το Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο θα λειτουργεί ως μηχανισμός οικονομικής υποστήριξης για συγκεκριμένες κατηγορίες νοικοκυριών και μικρών επιχειρήσεων, διευκολύνοντας την αλλαγή στον τρόπο θέρμανσης, μετακίνησης και κατανάλωσης ενέργειας. Από την άλλη πλευρά, ο νέος ευρωπαϊκός νόμος θα θέτει υποχρεώσεις στα κράτη για την αξιολόγηση των κινδύνων και την προστασία από ακραία καιρικά φαινόμενα.
Το αποτέλεσμα για τους καταναλωτές αναμένεται να είναι σύνθετο. Όσο πλησιάζει η εφαρμογή του ETS2, τα παλαιότερα σπίτια και τα οχήματα που χρησιμοποιούν ορυκτά καύσιμα ενδέχεται να επιβαρύνονται περισσότερο. Το Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο προορίζεται να λειτουργήσει ως δίχτυ προστασίας για τους οικονομικά ασθενέστερους, ώστε να μην αποκλειστούν από την ενεργειακή μετάβαση. Ωστόσο, το κόστος προσαρμογής στις νέες απαιτήσεις θα αφορά ευρύτερα τους φορολογουμένους και τους καταναλωτές.
Το οικονομικό αποτύπωμα της κλιματικής αλλαγής
Η ανάγκη για πιο οργανωμένη πολιτική προστασίας από τους κλιματικούς κινδύνους συνδέεται και με το μέγεθος των ζημιών που έχουν ήδη καταγραφεί στην Ευρώπη. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, περίπου το 75% των Ευρωπαίων κατοικεί σε πόλεις και αστικές περιοχές, όπου οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής γίνονται ολοένα πιο αισθητές. Η ενίσχυση της ανθεκτικότητας θεωρείται, συνεπώς, επένδυση που συνδέεται με την ασφάλεια, την υγεία, την ευημερία και την ανταγωνιστικότητα.
Το φετινό καλοκαίρι, οι παρατεταμένες περίοδοι υψηλών θερμοκρασιών και ξηρασίας συνέβαλαν στην εκδήλωση επικίνδυνων δασικών πυρκαγιών, ενώ σε ορισμένα από τα μεγαλύτερα ποτάμια της Ευρώπης καταγράφηκαν ιστορικά χαμηλές στάθμες νερού. Την ίδια στιγμή, τα τελευταία χρόνια η ήπειρος έχει βρεθεί αντιμέτωπη με ιδιαίτερα καταστροφικές πλημμύρες.
Οι οικονομικές απώλειες από τις κλιματικές καταστροφές υπολογίζεται ότι έφτασαν περίπου τα 200 δισ. ευρώ κατά την περίοδο 2022-2025, δηλαδή κατά μέσο όρο 50 δισ. ευρώ ετησίως. Πρόκειται για ένα κόστος που επιβαρύνει πολίτες, επιχειρήσεις και κρίσιμες υποδομές, ενισχύοντας την ανάγκη για έγκαιρη πρόβλεψη και καλύτερη διαχείριση των κινδύνων.
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, έδωσε έμφαση στην ταχύτητα με την οποία θερμαίνεται η ευρωπαϊκή ήπειρος, δηλώνοντας: «η Ευρώπη υπερθερμαίνεται με διπλάσια ταχύτητα από τον υπόλοιπο κόσμο. Για να γίνουμε πραγματικά ανθεκτικοί στην κλιματική αλλαγή, πρέπει να προσαρμοζόμαστε και να αντλούμε διδάγματα καθώς προχωράμε».
Το ευρωπαϊκό πλαίσιο επιδιώκει, τελικά, να ενσωματώσει την κλιματική ανθεκτικότητα σε βασικούς τομείς της πολιτικής, τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Μέσα από πιλοτικές δράσεις και συμβουλευτική υποστήριξη, προβλέπεται επίσης να ενισχυθούν οι τοπικές και περιφερειακές αρχές, ώστε να μπορούν να σχεδιάζουν και να εφαρμόζουν αποτελεσματικότερα μέτρα προσαρμογής.
Επιμέλεια: Συντακτική Ομάδα
