Η κύρωση του Τουρκολιβυκού Μνημονίου από το Κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης επανέφερε στο προσκήνιο μια διαμάχη που παραμένει ανοιχτή από το 2019, κινητοποιώντας την Αθήνα και προκαλώντας αντιδράσεις από την Ευρωπαϊκή Ένωση και σημαντικές χώρες της περιοχής.
Στόχος της ελληνικής διπλωματίας είναι να καταστήσει σαφές ότι το Μνημόνιο δεν αναγνωρίζεται ως νόμιμη βάση για διεκδικήσεις εις βάρος τρίτων κρατών και να αποτρέψει ενδεχόμενες κινήσεις που θα δημιουργούσαν νέα τετελεσμένα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Αθήνα αντέδρασε άμεσα στην απόφαση της Βεγγάζης, επιδιώκοντας τη διαμόρφωση ενός ευρύτερου διπλωματικού μετώπου.
Παράλληλα, επιχείρησε να εξασφαλίσει τη δημόσια επαναβεβαίωση των θέσεων της ΕΕ και των περιφερειακών δυνάμεων, ώστε η κύρωση του Μνημονίου να μην εκληφθεί ως αποδεκτή εξέλιξη σε διεθνές επίπεδο.
Σε χρόνο-ρεκόρ η κοινή θέση των 27 της ΕΕ
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει η κοινή δήλωση των 27 κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία εκδόθηκε σε σύντομο χρονικό διάστημα, επιβεβαιώνοντας την πάγια ευρωπαϊκή θέση για το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο.
Στη δήλωση εκφράζεται έντονη δυσαρέσκεια για την κύρωσή του και υπογραμμίζεται ότι η συμφωνία Τουρκίας – Λιβύης παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών και δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας. Η ΕΕ επαναλαμβάνει ότι το Μνημόνιο είναι άκυρο και ανυπόστατο και ότι δεν μπορεί να παράγει έννομες συνέπειες για τρίτα κράτη.
Η ευρωπαϊκή θέση, όπως επισημαίνεται, έχει διατυπωθεί στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου τον Δεκέμβριο του 2019 και επιβεβαιώθηκε τον Ιούνιο του 2025. Παράλληλα, η Ένωση επαναλαμβάνει ότι έχει στρατηγικό συμφέρον για τη διατήρηση ενός σταθερού και ασφαλούς περιβάλλοντος στην Ανατολική Μεσόγειο και καλεί όλες τις χώρες να σέβονται τα κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών-μελών και το Διεθνές Δίκαιο, συμπεριλαμβανομένης της Σύμβασης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας.
Η κοινή δήλωση επαναφέρει στο προσκήνιο και το ενδεχόμενο λήψης μέτρων, στη βάση των προηγούμενων αποφάσεων της ΕΕ για τις τουρκικές ενέργειες που συνδέονται με το Μνημόνιο.
Την ίδια ώρα, η Αθήνα ενημέρωσε το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, μέσω της Μόνιμης Αντιπροσώπου της Ελλάδας, Αγαθής Μπαλτά, κατόπιν οδηγιών του υπουργού Εξωτερικών Γιώργου Γεραπετρίτη. Στην ενημέρωση επισημάνθηκαν οι κίνδυνοι που μπορεί να προκαλέσει η κύρωση του Μνημονίου για την ασφάλεια και τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Οι αντιδράσεις της Κύπρου, της Γερμανίας, του Ισραήλ και της Αιγύπτου, καθώς και οι παρεμβάσεις της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, ενίσχυσαν τη διπλωματική προσπάθεια της Αθήνας.
Το μήνυμα του Καΐρου προς την Άγκυρα
Κρίσιμη θεωρείται η στάση της Αιγύπτου, καθώς το τελευταίο διάστημα βρίσκεται σε διαδικασία εξομάλυνσης των σχέσεών της με την Τουρκία. Η εξέλιξη αυτή είχε προκαλέσει ερωτήματα για το κατά πόσο το Κάιρο θα εξακολουθούσε να υποστηρίζει με την ίδια σαφήνεια τη θέση που είχε διατυπώσει από το 2020, απορρίπτοντας το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο.
Μια ενδεχόμενη μετατόπιση της αιγυπτιακής στάσης ή η υιοθέτηση μιας πολιτικής ίσων αποστάσεων θα μπορούσε να επηρεάσει αρνητικά τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο, αλλά και τη στρατηγική σχέση Ελλάδας – Αιγύπτου.
Το Κάιρο, ωστόσο, επανέλαβε με σαφήνεια ότι δεν αποδέχεται το Μνημόνιο, υποστηρίζοντας ότι θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματά του στην υφαλοκρηπίδα και την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη. Η παρέμβαση αυτή απευθύνεται, ουσιαστικά, και προς την Άγκυρα, καθώς αποσαφηνίζει ότι η προσέγγιση των δύο χωρών δεν συνεπάγεται αλλαγή της αιγυπτιακής θέσης στο συγκεκριμένο ζήτημα.
Η Αίγυπτος έχει, άλλωστε, ιδιαίτερο βάρος στις εξελίξεις στη Λιβύη, λόγω της γεωγραφικής της θέσης και του ρόλου της στις προσπάθειες διαμόρφωσης πολιτικής λύσης. Η ενίσχυση της τουρκικής επιρροής στη γειτονική χώρα αντιμετωπίζεται με επιφυλακτικότητα από το Κάιρο, γεγονός που καθιστά τη στάση του σημαντικό παράγοντα για τις περιφερειακές ισορροπίες.
Με τις αντιδράσεις που έχουν καταγραφεί, η ελληνική πλευρά επιδιώκει να απομονώσει διπλωματικά το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο, αναδεικνύοντας ότι η αμφισβήτησή του δεν αφορά αποκλειστικά τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Το μήνυμα προς την Τρίπολη και την Άγκυρα είναι ότι τυχόν προσπάθεια εφαρμογής του στην πράξη θα συναντήσει αντιδράσεις και δεν θα γίνει αποδεκτή από την Αθήνα.
Τα αντίμετρα και η δύσκολη ισορροπία με τη Λιβύη
Το επόμενο στοίχημα για την ελληνική διπλωματία είναι η διαχείριση των σχέσεων με τη Λιβύη. Η κύρωση του Μνημονίου δυσχεραίνει τις προσπάθειες συνεννόησης, ακόμη και σε ζητήματα άμεσης προτεραιότητας, όπως το μεταναστευτικό.
Η Αθήνα καλείται να διαμορφώσει μια στρατηγική που θα αυξάνει το πολιτικό και διπλωματικό κόστος για τη λιβυκή πλευρά, χωρίς να οδηγεί σε πλήρη διακοπή των διαύλων επικοινωνίας με την Τρίπολη και τη Βεγγάζη. Η στάση της οικογένειας Χαφτάρ, που συνδέεται με την ανατολική Λιβύη, έχει προκαλέσει έντονη δυσαρέσκεια στην Αθήνα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι εγκαταλείπεται η προσπάθεια διατήρησης επαφών.
Ο Γιώργος Γεραπετρίτης, απαντώντας στις επικρίσεις περί αιφνιδιασμού, έχει υποστηρίξει ότι η προσπάθεια αποτροπής της κύρωσης του Μνημονίου αποτελεί μια μακρά και δύσκολη διπλωματική μάχη, η οποία ξεκίνησε το 2019. Η πολιτική αστάθεια και οι εσωτερικές αντιθέσεις στη Λιβύη καθιστούν, άλλωστε, ιδιαίτερα σύνθετη κάθε προσπάθεια επηρεασμού των αποφάσεων των διαφορετικών κέντρων εξουσίας.
Η Αθήνα προσδοκά ότι η διεθνής αντίδραση θα λειτουργήσει αποτρεπτικά απέναντι σε ενδεχόμενες κινήσεις που θα επιχειρήσουν να δημιουργήσουν τετελεσμένα εις βάρος των ελληνικών συμφερόντων. Παράλληλα, εκτιμά ότι η σαφής τοποθέτηση της ΕΕ και της Αιγύπτου μπορεί να περιορίσει τα περιθώρια μονομερών πρωτοβουλιών και να ενισχύσει τα κίνητρα για επαναφορά της συνεννόησης με την Ελλάδα.
Το καλώδιο Κρήτης – Κύπρου και οι κινήσεις της Τουρκίας
Η ένταση γύρω από το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο δημιουργεί ερωτήματα και για την πορεία των διεργασιών που αφορούν την ηλεκτρική διασύνδεση Κύπρου – Κρήτης. Το ζητούμενο είναι να εξασφαλιστούν οι προϋποθέσεις για την έναρξη των ερευνών, χωρίς να προκληθεί νέα εστία έντασης με την Τουρκία.
Οι πρόσφατες δηλώσεις των υπουργών Εξωτερικών Ελλάδας και Τουρκίας, Γιώργου Γεραπετρίτη και Χακάν Φιντάν, αφήνουν περιθώρια για αναζήτηση πρακτικής διευθέτησης. Ο Τούρκος υπουργός έκανε λόγο για επαρκή γραπτή ενημέρωση σχετικά με τις έρευνες, ενώ ο Έλληνας ομόλογός του ξεκαθάρισε ότι η σχετική άδεια θα ζητηθεί από την Ελλάδα και ότι η ενημέρωση της Τουρκίας δεν συνιστά αίτημα αδειοδότησης.
Παρά τις ενδείξεις αυτές, η Αθήνα αντιμετωπίζει με επιφύλαξη το ενδεχόμενο η Άγκυρα να επιχειρήσει να αξιοποιήσει τη διαδικασία, προβάλλοντας στη συνέχεια νέες απαιτήσεις. Στο σενάριο που εξετάζεται, οι έρευνες θα πραγματοποιηθούν βάσει της ελληνικής άδειας, ενώ η Τουρκία θα μπορούσε να επικαλεστεί δική της NAVTEX, ερμηνεύοντας τη γραπτή ενημέρωση ως αίτημα για άδεια.
Οι χειρισμοί αυτοί συνδέονται, σύμφωνα με τις σχετικές πληροφορίες, και με τις επαφές που βρίσκονται σε εξέλιξη μεταξύ της Γαλλίας και της Τουρκίας.
Η υπόθεση του καλωδίου Ελλάδας – Σαουδικής Αραβίας
Ενδεικτική των δυσκολιών είναι και η υπόθεση των ερευνών του πλοίου Kobi Ruegg για την πόντιση του καλωδίου μεταφοράς δεδομένων μεταξύ Ελλάδας και Σαουδικής Αραβίας, στο πλαίσιο του έργου EMC (East to Med Corridor).
Η Τουρκία είχε εκδώσει NAVTEX για έρευνες σε περιοχές της κυπριακής ΑΟΖ, παρά την προηγούμενη αναγγελία του σταθμού της Λάρνακας. Στη συνέχεια εξέδωσε νέα NAVTEX για τις έρευνες του πλοίου σε περιοχές της ελληνικής υφαλοκρηπίδας και εντός της περιοχής ευθύνης της Ελλάδας για την έκδοση ναυτικών αναγγελιών.
Οι ελληνικές Αρχές απάντησαν με ακυρωτική NAVTEX, ενώ στη συνέχεια εκδόθηκε νέα αναγγελία, κατόπιν αιτήματος της αναδόχου εταιρείας, για τη διεξαγωγή των ερευνών του Kobi Ruegg.
Η εξέλιξη καταδεικνύει ότι οι αντιπαραθέσεις στην Ανατολική Μεσόγειο δεν περιορίζονται στις διπλωματικές διακηρύξεις, αλλά εκδηλώνονται και στην πράξη, μέσα από τις ναυτικές αναγγελίες και τις αμφισβητήσεις αρμοδιοτήτων.
Για την Αθήνα, η πρόκληση είναι διπλή: να διατηρήσει τη διεθνή στήριξη απέναντι στο Τουρκολιβυκό Μνημόνιο και ταυτόχρονα να αποτρέψει την αξιοποίησή του ως εργαλείου για την παρεμπόδιση ενεργειακών και τηλεπικοινωνιακών έργων στην περιοχή. Η ευρωπαϊκή στάση, η θέση της Αιγύπτου και οι διπλωματικές επαφές με τη Λιβύη θα αποτελέσουν κρίσιμους παράγοντες για την επόμενη φάση.
Επιμέλεια: Συντακτική ομάδα
