Έναν Έλληνα ζωγράφο, που παρά τη σημαντική θέση του στην ιστορία της νεότερης ελληνικής τέχνης παραμένει λιγότερο γνωστός στο ευρύ κοινό, φέρνει ξανά στο προσκήνιο η έκθεση έργων του Ουμβέρτου Αργυρού (1882-1963) στις Σέρρες. Η διοργάνωση, που αποτελεί πρωτοβουλία του δήμου Σερρών και της Εταιρείας Μελέτης και Έρευνας της Ιστορίας των Σερρών (Ε.Μ.Ε.Ι.Σ.), αναδεικνύει όχι μόνο την καλλιτεχνική διαδρομή του ζωγράφου, αλλά και την ιδιαίτερη σχέση του με την περιοχή, την οικογένειά του και την τοπική κοινωνία.
Η έκθεση αυτή αποκτά ξεχωριστή σημασία, καθώς συγκεντρώνει έργα που βρίσκονταν για χρόνια σε σπίτια και ιδιωτικές συλλογές, μακριά από τη δημόσια θέα. Η παραχώρησή τους από κατοίκους των Σερρών, έστω και προσωρινά, κατέστησε δυνατή την παρουσίαση μιας σημαντικής πλευράς του έργου του Αργυρού, την οποία το ευρύ κοινό δύσκολα θα είχε την ευκαιρία να γνωρίσει διαφορετικά.
Παράλληλα, η ανάδειξη της ιστορίας της οικίας Αργυρού, ενός κτιρίου ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής αξίας, φωτίζει τους οικογενειακούς και ιστορικούς δεσμούς του ζωγράφου με την περιοχή και εμπλουτίζει την προσέγγιση της πολιτιστικής κληρονομιάς των Σερρών.
Από την Καβάλα και τη Νιγρίτα στην καλλιτεχνική κορυφή
Ο Ουμβέρτος Αργυρός γεννήθηκε στην Καβάλα το 1882, έχοντας καταγωγή από τη Νιγρίτα Σερρών. Η σύνδεσή του με την περιοχή δεν ήταν επομένως μόνο οικογενειακή, αλλά και βαθύτερα ιστορική. Στον Δημοτικό Κήπο της Καβάλας υπάρχει προτομή του, ενώ η παρουσία του στις Σέρρες συνδέθηκε τόσο με την οικογένειά του όσο και με τη συμμετοχή του στην πνευματική και πολιτιστική ζωή του τόπου.
Σπούδασε στην Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας και στην συνέχεια στην Ακαδημία του Μονάχου, αποκτώντας σημαντικά εφόδια για τη μετέπειτα καλλιτεχνική του πορεία. Τα ταξίδια του σε διάφορες χώρες τού έδωσαν την ευκαιρία να γνωρίσει από κοντά διαφορετικές σχολές και καλλιτεχνικά ρεύματα, να παρακολουθήσει τις εξελίξεις στην ζωγραφική και να διαμορφώσει τη δική του εικαστική γλώσσα.
Το 1929 εξελέγη καθηγητής στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών, όπου δίδαξε και επηρέασε νεότερους δημιουργούς. Ανάμεσα στους ζωγράφους που μαθήτευσαν κοντά του συγκαταλέγονται σημαντικά ονόματα της ελληνικής τέχνης, όπως ο Γιάννης Μόραλης, ο Χρήστος Καπράλος, ο Νίκος Νικολάου, ο Γιάννης Σπυρόπουλος, ο Βλάσης Κανιάρης και η Νίκη Καραγάτση. Το 1959 εξελέγη τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, επισφραγίζοντας την αναγνώριση της προσφοράς του.
Ιδιαίτερη θέση στην πορεία του κατέχει και η παρουσία του στον ελληνοϊταλικό πόλεμο. Ως επίσημος πολεμικός εικονογράφος βρέθηκε στο μέτωπο και δημιούργησε 32 πίνακες, οι οποίοι σήμερα φυλάσσονται στο Πολεμικό Μουσείο της Αθήνας. Έργα του βρίσκονται επίσης στην Εθνική Πινακοθήκη, καθώς και σε ιδιωτικές συλλογές.
Η σχέση του με τις Σέρρες επισφραγίστηκε θεσμικά το 1962, όταν ανακηρύχθηκε ομόφωνα επίτιμος δημότης της πόλης, με απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου, με αφορμή τη συμπλήρωση των 80 χρόνων του. Υπήρξε, ακόμη, ιδρυτικό μέλος της Ιστορικής και Λαογραφικής Εταιρείας Σερρών και Μελενίκου, που ιδρύθηκε το 1952. Πέθανε τον Μάιο του 1963.
Οι καλλιτεχνικοί δεσμοί με τις Σέρρες
Η αρχιτέκτονας Λίλα Θεοδωρίδου, η οποία ασχολήθηκε με την ιστορική τεκμηρίωση της οικίας Αργυρού, μιλώντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ υπογραμμίζει ότι βασικός στόχος της πρωτοβουλίας για την έκθεση «ήταν να κινητοποιηθούν οι φιλότεχνοι, αλλά και όσοι ενδιαφέρονται για την ιστορία των Σερρών, ώστε να ανακαλύψουν τη σχέση του ζωγράφου με την πόλη και την ευρύτερη περιοχή». Όπως επισημαίνει, «η έκθεση δίνει τη δυνατότητα να παρουσιαστούν έργα που βρίσκονται σε ιδιωτικές συλλογές και τα οποία το κοινό δύσκολα θα μπορούσε να δει υπό άλλες συνθήκες».
«Η προσπάθεια να συγκεντρωθούν οι πίνακες προϋπέθεσε την προσέγγιση ιδιωτών και την οικοδόμηση μιας σχέσης εμπιστοσύνης μαζί τους», επισημαίνει η κ. Θεοδωρίδου και συνεχίζει: «οι κάτοχοι των έργων δέχθηκαν να τα αποχωριστούν προσωρινά, προκειμένου να συμβάλουν στην κοινή προσπάθεια».
Κάθε έργο της έκθεσης έχει τη δική του ξεχωριστή κορνίζα, την οποία είχαν επιλέξει οι ιδιοκτήτες του, όταν το αγόρασαν από τον ίδιο τον ζωγράφο. Οι κορνίζες αυτές διατηρούν κάτι από την προσωπική ιστορία των πινάκων, καθώς αποτυπώνουν το γούστο και την επιλογή των ανθρώπων που τους απέκτησαν. Παράλληλα, αποτελούν μια ενδιαφέρουσα μαρτυρία για τον τρόπο με τον οποίο τα έργα του Αργυρού πέρασαν από τον δημιουργό σε ιδιωτικές συλλογές και παρέμειναν εκεί για δεκαετίες.
Ο Ουμβέρτος Αργυρός διέθετε έργα του μέσα από εκθέσεις, ενώ παράλληλα δώριζε πίνακες σε φυσικά πρόσωπα και θεσμικούς φορείς. Με το πέρασμα των χρόνων, οι πίνακές του διασκορπίστηκαν σε σπίτια και συλλογές, διατηρώντας ζωντανή -συχνά χωρίς να είναι ευρύτερα γνωστή- την παρουσία του καλλιτέχνη στην περιοχή.
Η κ. Θεοδωρίδου περιγράφει την πρωτοβουλία ως μια κινητοποίηση «από κάτω προς τα πάνω», επισημαίνοντας ότι δεν υπήρξε εξαρχής μια προκαθορισμένη πρόταση για το τι ακριβώς θα πρέπει να ακολουθήσει. Αντίθετα, επισήμανε, «επιδίωξη είναι να ανοίξει μια συζήτηση για την ανάδειξη του Αργυρού και της σχέσης του με τις Σέρρες, μέσα από την συμμετοχή των πολιτών, των φιλότεχνων, των ιστορικών και των ανθρώπων που ενδιαφέρονται για την πολιτιστική κληρονομιά του τόπου».
Την καλλιτεχνική διαδρομή του ζωγράφου και τη θέση του στην ιστορία της ελληνικής τέχνης αναδεικνύει ο εικαστικός Βασίλης Βαφειάδης, ο οποίος, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, αναφέρθηκε στις σπουδές, τα ταξίδια, τη διδακτική του πορεία και τη σημαντική επιρροή που άσκησε σε νεότερους Έλληνες καλλιτέχνες.
«Ο Αργυρός», τονίζει, «συγκαταλέγεται στους προδρόμους του ιμπρεσιονισμού στην Ελλάδα, καθώς η ζωγραφική του συνδέθηκε με την αναζήτηση του φωτός, τη ζωντάνια των χρωμάτων και την αποτύπωση της ατμόσφαιρας. Το έργο του περιλαμβάνει τοπία, προσωπογραφίες και συνθέσεις, μέσα από τις οποίες διακρίνεται η προσπάθειά του να αποδώσει τη φύση και τον άνθρωπο με μια ζωγραφική γλώσσα που συνομιλεί με τις νεότερες ευρωπαϊκές τάσεις».
Η οικία Αργυρού και η ιστορική διαδρομή ενός αρχοντικού
Ένα σημαντικό κεφάλαιο της σχέσης του ζωγράφου με την πόλη των Σερρών είναι η οικία Αργυρού. Πρόκειται για ένα κτίριο της ύστερης οθωμανικής περιόδου, μικρού μεγέθους, με νεοκλασικά χαρακτηριστικά και σαχνισί, που αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της αρχιτεκτονικής φυσιογνωμίας μιας άλλης εποχής.
Όπως ανέλυσε η αρχιτέκτονας Λίλα Θεοδωρίδου, η ιστορία του κτιρίου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την οικογένεια Αργυρού και τις διαδοχικές κληρονομικές μεταβιβάσεις του. Η οικία περιήλθε το 1961 στον Ουμβέρτο Αργυρό, ως κληρονομιά από την αδελφή του, Μαρίκα Αργυρού-Τριανταφυλλοπούλου, η οποία ήταν σύζυγος του συμβολαιογράφου Κωνσταντίνου Τριανταφυλλόπουλου.
Παρότι ο ζωγράφος την κατείχε για σχετικά μικρό χρονικό διάστημα, το όνομά του συνδέθηκε τελικά με το αρχοντικό. Η διάσωση και η αξιοποίησή του υπήρξαν αποτέλεσμα διαδοχικών ενεργειών και παρεμβάσεων. Το 1990 χαρακτηρίστηκε διατηρητέο, ενώ το 1992 αγοράστηκε από την Τοπική Ένωση Δήμων και Κοινοτήτων (ΤΕΔΚ).
Η κ. Θεοδωρίδου αναδεικνύει και μια λιγότερο ορατή πλευρά της συλλογικής προσπάθειας που είναι η εκτενής ιστορική έρευνα για την οικογένεια και το κτίριο. Η αναζήτηση στοιχείων σε αρχεία, συμβόλαια και υποθηκοφυλακεία συνέβαλε στην συγκρότηση της ιστορικής διαδρομής της οικίας και στην αποσαφήνιση των δεσμών της με τον ζωγράφο.
Το ουσιαστικό αποτύπωμα της πρωτοβουλίας για τη διοργάνωση της έκθεσης βρίσκεται στη συνάντηση της τέχνης με την ιστορία και την συλλογική μνήμη. Ένας ζωγράφος με σημαντική παρουσία, αλλά λιγότερο γνωστός στο ευρύ κοινό, επανέρχεται στο προσκήνιο μέσα από έργα που διασώθηκαν σε σπίτια και προσωπικές συλλογές. Ταυτόχρονα, η ιστορία της οικογένειάς του και της οικίας Αργυρού προσφέρει την ευκαιρία να αναδειχθεί μια λιγότερο φωτισμένη πλευρά της ιστορίας των Σερρών.
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ
