Η τεχνητή νοημοσύνη έχει αποκτήσει σταδιακά θέση σχεδόν σε κάθε κομμάτι της καθημερινότητας. Μας βοηθά στη δουλειά, στην οργάνωση, στις αγορές, στα ταξίδια και στην αναζήτηση πληροφοριών. Πλέον, όμως, αρκετοί χρήστες της δίνουν έναν πολύ πιο προσωπικό ρόλο: εκείνον του συνομιλητή στον οποίο μπορούν να εκφράσουν όσα τους απασχολούν.
Άγχος, προβλήματα στις σχέσεις, οικογενειακές εντάσεις και δύσκολες αποφάσεις είναι μερικά μόνο από τα θέματα για τα οποία άνθρωποι απευθύνονται σε AI εργαλεία και chatbots, αναζητώντας μια απάντηση ή απλώς έναν τρόπο να βάλουν τις σκέψεις τους σε σειρά.
Γιατί το AI γίνεται ο «ψηφιακός ψυχολόγος» πολλών χρηστών
Ένας από τους βασικούς λόγους είναι η ευκολία. Η επαγγελματική ψυχοθεραπεία έχει οικονομικό κόστος και δεν είναι εξίσου προσβάσιμη σε όλους. Αντίθετα, ένα chatbot βρίσκεται διαθέσιμο οποιαδήποτε στιγμή της ημέρας, απαντά σχεδόν αμέσως και αρκετές υπηρεσίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν χωρίς μεγάλο κόστος.
Για ανθρώπους που δυσκολεύονται οικονομικά ή δεν έχουν άμεση πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας, αυτή η δυνατότητα μπορεί να φαίνεται ιδιαίτερα ελκυστική.
Υπάρχει και ένας ακόμη παράγοντας: η αίσθηση της ανωνυμίας. Ο χρήστης δεν βρίσκεται απέναντι από έναν άλλο άνθρωπο και ενδέχεται έτσι να αισθάνεται πιο άνετα να εκφράσει σκέψεις ή συναισθήματα που δυσκολεύεται να συζητήσει πρόσωπο με πρόσωπο.
Τι ακριβώς κάνει ένα AI chatbot
Τα σύγχρονα chatbots λειτουργούν με μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, τα οποία έχουν εκπαιδευτεί πάνω σε πολύ μεγάλες ποσότητες δεδομένων. Επεξεργάζονται το κείμενο που τους δίνει ο χρήστης και δημιουργούν απαντήσεις οι οποίες μπορούν να έχουν τον τόνο μιας υποστηρικτικής συζήτησης.
Ορισμένα εργαλεία δίνουν τη δυνατότητα στον χρήστη να επιλέξει ακόμη και το ύφος της επικοινωνίας: από περισσότερο καθησυχαστικό και υποστηρικτικό μέχρι πιο άμεσο και επικεντρωμένο στην επίλυση ενός προβλήματος.
Υπάρχουν επίσης εφαρμογές που αξιοποιούν στοιχεία και ασκήσεις βασισμένες σε προσεγγίσεις όπως η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία, προτείνοντας πρακτικούς τρόπους για τη διαχείριση του στρες και των αρνητικών σκέψεων.
Όλα αυτά μπορούν να αποδειχθούν χρήσιμα ως μορφή άμεσης υποστήριξης. Δεν υπάρχει ραντεβού, αίθουσα αναμονής ή συγκεκριμένο ωράριο. Αυτό, ωστόσο, δεν μετατρέπει αυτομάτως ένα AI εργαλείο σε θεραπευτή.
Η μεγάλη παγίδα: Η γρήγορη απάντηση δεν σημαίνει πραγματική κατανόηση
Εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη διαφορά.
Ένα chatbot μπορεί μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα να επεξεργαστεί όσα του γράψαμε και να δημιουργήσει μια αναλυτική απάντηση. Αυτό δεν σημαίνει ότι γνωρίζει πραγματικά τον άνθρωπο που βρίσκεται στην άλλη πλευρά της οθόνης ή ότι έχει πλήρη εικόνα των συνθηκών της ζωής του.
Μερικές παράγραφοι για μια οικογενειακή σύγκρουση, για παράδειγμα, δεν είναι απαραίτητα αρκετές για να αξιολογηθούν χρόνια σχέσεων, συμπεριφορών και γεγονότων.
Σε σχετικές δοκιμές έχει παρατηρηθεί ότι ακόμη και μια σύντομη περιγραφή οικογενειακών προβλημάτων μπορεί να οδηγήσει ένα AI σε προτάσεις τόσο σοβαρές όσο ο περιορισμός ή ακόμη και η διακοπή επαφής με συγκεκριμένους ανθρώπους. Πρόκειται όμως για αποφάσεις με πραγματικές και ενδεχομένως μακροχρόνιες συνέπειες, οι οποίες δύσκολα μπορούν να βασιστούν σε μια ολιγόλεπτη διαδικτυακή συνομιλία.
Όταν το AI απλώς μας λέει αυτό που θέλουμε να ακούσουμε
Ένας επιπλέον κίνδυνος είναι η επιβεβαίωση των απόψεων που ήδη έχουμε.
Όταν περιγράφουμε ένα γεγονός, το παρουσιάζουμε αναπόφευκτα από τη δική μας οπτική. Εάν ένα σύστημα βασιστεί αποκλειστικά σε αυτή την περιγραφή, υπάρχει πιθανότητα αντί να αμφισβητήσει δημιουργικά όσα πιστεύουμε ή να μας βοηθήσει να εξετάσουμε άλλες εκδοχές, να ενισχύσει την ήδη διαμορφωμένη άποψή μας.
Σε ζητήματα σχέσεων, οικογενειακών συγκρούσεων και μεγάλων προσωπικών αποφάσεων, αυτό μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα προβληματικό.
Πού μπορεί πραγματικά να βοηθήσει
Οι περιορισμοί αυτοί δεν σημαίνουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να έχει υποστηρικτική χρησιμότητα.
Για κάποιον που δεν διαθέτει τα χρήματα, την ασφαλιστική κάλυψη ή την πρόσβαση που απαιτείται για επαγγελματικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας, ένα τέτοιο εργαλείο μπορεί να λειτουργήσει ως ένα πρώτο σημείο υποστήριξης και πληροφόρησης.
Η συνεχής διαθεσιμότητα, η ευκολία χρήσης και η δυνατότητα συζήτησης χωρίς αυστηρό χρονικό όριο αποτελούν σημαντικά πλεονεκτήματα. Υπάρχουν ενδείξεις ότι ορισμένες ψηφιακές παρεμβάσεις μπορούν να φανούν χρήσιμες σε συμπτώματα άγχους ή κατάθλιψης, ωστόσο η αποτελεσματικότητα και τα όριά τους εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο έρευνας.
Αυτό που δεν μπορεί να δει μια μηχανή
Η ψυχοθεραπεία δεν αποτελείται μόνο από τις λέξεις που ανταλλάσσονται σε μια συζήτηση.
Ένας επαγγελματίας μπορεί να παρατηρήσει τον τρόπο με τον οποίο μιλά κάποιος, τις παύσεις του, τις εκφράσεις του προσώπου, τη στάση του σώματος και αλλαγές στον τόνο της φωνής. Παράλληλα, η θεραπευτική σχέση που αναπτύσσεται μεταξύ δύο ανθρώπων αποτελεί από μόνη της σημαντικό μέρος της διαδικασίας.
Ένα σύστημα AI δεν διαθέτει ανθρώπινες εμπειρίες και δεν δημιουργεί αυτή τη σχέση με τον ίδιο τρόπο.
Παράλληλα, υπάρχει πάντα το ενδεχόμενο να παραγάγει μια απάντηση υπερβολικά γενική, ακατάλληλη ή λανθασμένη για τη συγκεκριμένη περίπτωση. Το πρόβλημα γίνεται πολύ σοβαρότερο όταν πρόκειται για κρίσεις ψυχικής υγείας, αυτοκτονικό ιδεασμό, παραληρητικές σκέψεις ή άλλες καταστάσεις που απαιτούν άμεση αξιολόγηση από ειδικό.
ChatGPT αντί για ψυχολόγο; Εκεί βρίσκεται το όριο
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως βοηθητικό εργαλείο: για πληροφορίες, για την οργάνωση σκέψεων, για την αναζήτηση πρακτικών τεχνικών ή ακόμη και ως ένας διαθέσιμος χώρος συζήτησης.
Δεν αποτελεί, όμως, ισοδύναμο υποκατάστατο της επαγγελματικής ψυχοθεραπείας.
Όποιος χρησιμοποιεί ένα chatbot για προσωπικά ή ψυχολογικά ζητήματα χρειάζεται να αντιμετωπίζει τις απαντήσεις του με κριτική σκέψη και όχι ως διάγνωση ή εξατομικευμένη θεραπευτική οδηγία.
Η ταχύτητα, η διαθεσιμότητα και το χαμηλό κόστος είναι σημαντικά πλεονεκτήματα της τεχνητής νοημοσύνης. Όταν όμως πρόκειται για την ψυχική υγεία, μια άμεση απάντηση δεν είναι απαραίτητα και η σωστή απάντηση.
Επιμέλεια: Συντακτική Ομάδα
