Στην παρουσίαση του βιβλίου των Κέβιν Φέδερστοουν και Δημήτρη Παπαδημητρίου «Στο μάτι του κυκλώνα – Έλληνες πρωθυπουργοί και η διαχείριση της οικονομικής κρίσης (2009-2019)», από τις εκδόσεις του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης, συμμετείχε χθες ο Υφυπουργός παρά τω Πρωθυπουργώ Θανάσης Κοντογεώργης. Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, στο Μέγαρο της Παλαιάς Βουλής, με ομιλητές επίσης τον Ευάγγελο Βενιζέλο, την Άννα Διαμαντοπούλου και τον Ευκλείδη Τσακαλώτο και συντονιστή τον Αλέξη Παπαχελά.
Ο κ. Κοντογεώργης χαρακτήρισε το βιβλίο πρόσκληση να ξαναδούμε τη δεκαετία της κρίσης με την απόσταση της ιστορικής αποτίμησης, αλλά και με τη ζωντανή μνήμη όσων τη βίωσαν. Αναγνώρισε ότι οι συνομιλητές του υπηρέτησαν σε θέσεις πολιτικής ευθύνης σε εξαιρετικά δύσκολες στιγμές και κλήθηκαν να πάρουν αποφάσεις υπό πίεση, με ελάχιστο χρόνο και συχνά με οδυνηρές επιλογές, σημειώνοντας ότι «ανεξάρτητα από τις διαφωνίες μας, αυτή η εμπειρία αξίζει σεβασμό».
Η εμπειρία αυτή, όπως ανέφερε, αποτέλεσε πολύτιμη παρακαταθήκη για όσους διαμορφώθηκαν πολιτικά μέσα στην κρίση και άνοιξε τον δρόμο για ένα νέο μοντέλο διακυβέρνησης. Αναφέρθηκε στον Πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη, στον Γιώργο Γεραπετρίτη, στον Άκη Σκέρτσο, στον Στέλιο Κουτνατζή και σε άλλους, οι οποίοι, όπως και ο ίδιος, έζησαν από κοντά τη διαχείριση της κρίσης και στη συνέχεια κλήθηκαν να σχεδιάσουν και να υλοποιήσουν το επιτελικό κράτος.
Ο Υφυπουργός στάθηκε σε τρία βασικά διδάγματα που οδήγησαν από την εμπειρία της κρίσης στο επιτελικό κράτος. Το πρώτο αφορά την αξιοπιστία της χώρας και την ιδιοκτησία των μεταρρυθμίσεων, που η σημερινή κυβέρνηση έθεσε ως προτεραιότητα. Όπως εξήγησε, η εμπειρία των διαπραγματεύσεων ανέδειξε ότι ο βαθμός υποχώρησης των δανειστών ήταν σε άμεση συνάρτηση με την πεποίθησή τους ότι θα τηρήσουμε τις υποσχέσεις μας. «Μέσα από αυτή τη δοκιμασία», πρόσθεσε, «φάνηκε επίσης ότι δεν ήμασταν ούτε οι καλύτεροι στον κόσμο, που κάποιοι μας υπονόμευαν, ούτε όμωςκαι οι χειρότεροι, όπως κάποιοι ήθελαν να μας παρουσιάζουν. Αυτή η νέα ισορροπία αποτυπώνεται σε μια συλλογική εθνική αυτοπεποίθηση: ξέρουμε πού πάμε καλά και πού πρέπει να πάμε καλύτερα. Και ένα οργανωμένο πολιτικό σχέδιο που συνοδεύεται από ένα σαφές εγχειρίδιο διακυβέρνησης συμβάλλει στην επίτευξη των στόχων».
Σε αυτή τη βάση, η Ελλάδα, που ήταν ίσως η μοναδική χώρα χωρίς εγχειρίδιο διακυβέρνησης, απέκτησε ένα, με την πεποίθηση ότι αυτό οδηγεί σε καλύτερη και πιο δημοκρατική διακυβέρνηση. «Το πρόβλημα δεν ήταν μόνο οι ελλείψεις μας. Ήταν και η δυσκολία να οργανώσουμε τις δυνάμεις μας γύρω από ένα κοινό σχέδιο. Αυτή την εμπειρία αξιοποιήσαμε για να βγούμε με επιτυχία από την ενισχυμένη εποπτεία και για να σχεδιάσουμε και να υλοποιήσουμε το Ταμείο Ανάκαμψης. Την ίδια εμπειρία αξιοποιούμε τώρα και στο νέο Εθνικό και Περιφερειακό Σχέδιο Εταιρικής Σχέσης, στο πλαίσιο του νέου ευρωπαϊκού προϋπολογισμού», τόνισε.
Το δεύτερο δίδαγμα αφορά τη θεσμική μνήμη και την αξιοποίηση προηγούμενων εγχειρημάτων οργάνωσης του κυβερνητικού κέντρου. Ο κ. Κοντογεώργης υπογράμμισε ότι οι κυβερνήσεις και οι προτεραιότητες αλλάζουν, όμως το κράτος οφείλει να διατηρεί τη μνήμη του: «Η θεσμική γνώση δεν ανήκει σε καμία κυβέρνηση. Ανήκει στη χώρα». Εξήγησε ότι ο Πρωθυπουργός έφερε μια διαφορετική αντίληψη για την οργάνωση και τη λειτουργία της κυβέρνησης, η οποία αποκρυσταλλώθηκε στο επιτελικό κράτος και αξιοποίησε διεθνή πρότυπα για την αρχιτεκτονική της Προεδρίας της Κυβέρνησης, την καλή νομοθέτηση και τη διασφάλιση της διαφάνειας. «Στον πυρήνα του, το κράτος οφείλει να είναι συνεργατικό. Ένα κράτος στο οποίο ο συντονισμός δεν υποκαθιστά τα υπουργεία και τους θεσμούς, αλλά τους επιτρέπει να λειτουργούν μαζί, με κοινό σχέδιο και σαφείς ευθύνες».
Στο πλαίσιο αυτό, περιέγραψε την αρχιτεκτονική του επιτελικού κράτους, που σχεδιάστηκε ως ένας ακομμάτιστος μηχανισμός σχεδιασμού και παρακολούθησης του κυβερνητικού έργου, αλλά και διαφύλαξης της θεσμικής μνήμης. Ο μηχανισμός αυτός διασφαλίζει τη συνέχεια του κράτους, στελεχώνεται από δημοσίους υπαλλήλους και πλαισιώνεται από ένα δίκτυο υπηρεσιών συντονισμού σε όλα τα υπουργεία. Σε κάθε τέτοια υπηρεσία προΐσταται ένας μόνιμος υπηρεσιακός γραμματέας, ως ανώτατο στέλεχος της δημόσιας διοίκησης. «Στόχος μας είναι να αφήσουμε πίσω μας θεσμούς, διαδικασίες και ανθρώπους με δεξιότητες και γνώση που αντέχουν πέρα από μία κυβερνητική θητεία», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Το τρίτο δίδαγμα αφορά τα αξιόπιστα δεδομένα για μετρήσιμες πολιτικές. Όπως σημείωσε ο Υφυπουργός, τα δεδομένα επιτρέπουν στοχευμένες παρεμβάσεις αντί για οριζόντιες πολιτικές, που συχνά αποδεικνύονται άδικες. Η ψηφιοποίηση, η διαλειτουργικότητα των συστημάτων και η έμφαση στην αξιοποίηση δεδομένων βελτιώνουν την ποιότητα της πληροφορίας που φτάνει στο κυβερνητικό κέντρο και στους υπουργούς, ενώ επιτρέπουν, για πρώτη φορά, την ορθολογική αποτύπωση και στάθμιση των αναγκών και των προτεραιοτήτων κάθε πεδίου πολιτικής και κάθε περιοχής.
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στη διαγενεακή αλληλεγγύη, ως προϋπόθεση για μια δίκαιη και αξιόπιστη διακυβέρνηση: «Όσοι έχουμε σήμερα την ευθύνη των αποφάσεων δεν δικαιούμαστε να αντιμετωπίζουμε το μέλλον ως έναν λογαριασμό που μπορούν να πληρώσουν οι επόμενοι. Κάθε πολιτική επιλογή πρέπει να σταθμίζει και το αποτύπωμά της στις γενιές που έρχονται, με σεβασμό στη δημοσιονομική σταθερότητα, στους θεσμούς και στο κράτος δικαίου». Πρόσθεσε ότι οι προσδοκίες για τη χώρα δεν πρέπει να περιορίζονται στις σημερινές δυνατότητες του κράτους· αντίθετα, οφείλουμε να αναβαθμίζουμε διαρκώς την οργανωτική και επιχειρησιακή του ικανότητα, ώστε να μπορεί να ανταποκρίνεται στις μελλοντικές ανάγκες σε ένα ταχέως μεταβαλλόμενο περιβάλλον.
Αναφερόμενος στα θεσμικά και πολιτισμικά εμπόδια που παραμένουν, ο κ. Κοντογεώργης σημείωσε ότι το κράτος συχνά οργανώνει τη δράση του περιχαρακωμένο στις αρμοδιότητές του και όχι με βάση τα προβλήματα που καλείται να λύσει. «Ο πολίτης δεν ζει σε υπουργικά κουτάκια. Δική μας δουλειά είναι να διαπερνάμε τα σιλό της διοίκησης και να δημιουργούμε κουλτούρα συνεργασίας και αποδοχής της ευθύνης», ανέφερε. Επισήμανε επίσης ότι η «ηρωική» ηγεσία μπορεί να είναι αναγκαία σε μια κρίσιμη στιγμή, αλλά δεν μπορεί να αποτελεί το καθημερινό μοντέλο λειτουργίας της διοίκησης, και ότι η ψήφιση ενός νόμου δεν ισοδυναμεί με την ολοκλήρωση μιας μεταρρύθμισης: «Η πραγματική δοκιμασία δεν είναι τι ψηφίσαμε, αλλά τι καταφέραμε να λειτουργήσει».
Στο ίδιο πνεύμα, ανέδειξε ως μεγάλη ευκαιρία τη διαμόρφωση του νέου ΕΠΕΣ και του επόμενου ευρωπαϊκού προγραμματισμού, ώστε η πολιτική συνοχής, η Κοινή Αγροτική Πολιτική και τα υπόλοιπα χρηματοδοτικά εργαλεία να συνδεθούν με συγκεκριμένες αναπτυξιακές προτεραιότητες για κάθε περιοχή, σε στενό συντονισμό με την αυτοδιοίκηση.
Στη συζήτηση που ακολούθησε, απαντώντας στην κριτική του Ευάγγελου Βενιζέλου για το αν η χώρα «εκτοξεύτηκε» μετά το 2019, ο κ. Κοντογεώργης σημείωσε: «Μπορεί η χώρα να μην “εκτοξεύτηκε”, όπως τέθηκε από τον κ. Βενιζέλο, όμως κατέστη μια κανονική, οργανωμένη χώρα, απαραίτητη προϋπόθεση για το επόμενο άλμα. Απέκτησε δημοσιονομική σταθερότητα και βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη, ανέκτησε την αξιοπιστία της, ακούγεται η φωνή της, έχει διαμορφωτικό ρόλο στο διεθνές γίγνεσθαι και αυξημένη αμυντική ικανότητα. Ταυτόχρονα ενίσχυσε ορατά πυλώνες εσωτερικής ισχύος, που δεν πρέπει να ξεχνάμε, ούτε να υποτιμούμε: την υγεία και την παιδεία, την πράσινη μετάβαση, μια πιο σύγχρονη δημόσια διοίκηση και ένα ψηφιακό κράτος. Αυτά κατακτήθηκαν όχι σε συνθήκες θερμοκηπίου, αλλά εν μέσω πανδημίας και δύο πολέμων».
Σχετικά με το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, απαντώντας στην Άννα Διαμαντοπούλου, ο Υφυπουργός υπενθύμισε ότι ο σχεδιασμός του προγράμματος έγινε μετά από εκτενή διαβούλευση. Όπως εξήγησε, η εμπειρία από την υλοποίηση έργων δείχνει ότι οι αναθεωρήσεις στην πορεία είναι αναγκαίες, ιδίως όταν αλλάζουν οι συνθήκες, όπως συνέβη με τη διεθνή συγκυρία των πολέμων, αλλά και με καθυστερήσεις σε διαγωνιστικές διαδικασίες. Το πρόγραμμα, σημείωσε, πρέπει να είναι ευέλικτο: έγιναν αλλαγές στην πορεία, αλλά δεν χάθηκε ούτε ένα ευρώ, καθώς ό,τι δεν πρόλαβε να υλοποιηθεί συνεχίζεται με εθνικούς πόρους ή μέσω άλλων συγχρηματοδοτούμενων προγραμμάτων. «Το Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας ολοκληρώθηκε με επιτυχία και εκατομμύρια συμπολίτες μας ωφελούνται από δράσεις και υποδομές που χρηματοδοτήθηκαν από το Ταμείο Ανάκαμψης», τόνισε.
Απαντώντας, τέλος, σε κριτική του Ευκλείδη Τσακαλώτου, υπογράμμισε ότι ο προγραμματισμός του κυβερνητικού έργου ενισχύει τη διαφάνεια: οι προεκλογικές υποσχέσεις μετατρέπονται σε στόχους, οι στόχοι συνδέονται με προσδιορισμένη ευθύνη και λογοδοσία και οι πολίτες μπορούν να αξιολογήσουν το αποτέλεσμα κάθε πολιτικής.
Κλείνοντας, ο κ. Κοντογεώργης σημείωσε ότι το ζητούμενο για τη γενιά του είναι να μετατρέψει το μάθημα της κρίσης σε μόνιμη ικανότητα διακυβέρνησης: «Με σχέδιο αντί για αυτοσχεδιασμό, με αξιοπιστία αντί για εύκολες υποσχέσεις, με συνεργασία αντί για στεγανά και με ενίσχυση των δημοκρατικών θεσμών και της συμμετοχής του πολίτη». Σε αυτές τις αξίες, όπως υπογράμμισε, επενδύουμε για την πρόοδο της χώρας. «Γιατί, τελικά, το επιτελικό κράτος δεν θα κριθεί από το πόσο ισχυρό έγινε το κέντρο του. Θα κριθεί από το πόσο ισχυρότερο, δικαιότερο και πιο αξιόπιστο έγινε το κράτος για τον πολίτη».
