Τι κοινό έχουν μεταξύ τους ένα μπουκάλι Coca Cola, τα τουβλάκια της LEGO, μία κούκλα Barbie, ένα αθλητικό παπούτσι adidas και μια τσάντα Dior; Η πρώτη σκέψη είναι«τίποτα». Και όμως! Όλα ξεχωρίζουν για τον ιδιαίτερο σχεδιασμό τους (design) που ο δημιουργός τους προστάτευσε με τίτλο Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας. Αν το σκεφτούμε, εύκολα συνειδητοποιούμε ότι περιστοιχιζόμαστε και χρησιμοποιούμε καθημερινά αντικείμενα – προϊόντα βιομηχανικού σχεδιασμού.
Τι είναι όμως το βιομηχανικό σχέδιο (industrial design ή απλά design); Βιομηχανικό σχέδιο ή υπόδειγμα είναι η εξωτερικά ορατή εικόνα του συνόλου ή μέρους ενός βιομηχανικού ή βιοτεχνικού προϊόντος, η οποία προκύπτει από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του όπως είναι η γραμμή, το σχήμα, το χρώμα, η υφή, τα υλικά κλπ. Η τεχνολογία, που ενδεχομένως φέρει ένα προϊόν, δεν λαμβάνεται υπόψη. Βεβαίως, είναι πολύ συνηθισμένο, ένα προϊόν να διαθέτει πολλούς τίτλους προστασίας ταυτόχρονα. Απλό παράδειγμα είναι μια πρωτότυπη συσκευασία η οποία μπορεί να διακρίνεται για τον σχεδιασμό της, ενώ παράλληλα διαθέτει εργονομική κατασκευή με ειδικό αεροστεγές κλείσιμο, και φέρει το λογότυπο της εταιρίας που τη χρησιμοποιεί για τη διάθεση των προϊόντων της. Επομένως, σε ένα και μόνο προϊόν συνυπάρχουν design, πατέντα και εμπορικό σήμα.
Οι δημιουργοί (designers) με σκέψη και έμπνευση, αναλώνουν πολύτιμους πόρους προκειμένου να δημιουργήσουν προϊόντα ιδιαίτερης αισθητικής που θα ξεχωρίσουν από τον ανταγωνισμό αφήνοντας το στίγμα τους στην αγορά. Το design είναι το βασικό στοιχείο που διακρίνει ένα προϊόν και δημιουργεί ισχυρά brand names με παγκόσμια αναγνώριση. Τα κατοχυρωμένα designs δίνουν προστιθέμενη αξία τόσο στα ίδια τα προϊόντα όσο και στις επιχειρήσεις που τα παράγουν, ενώ η σύγχρονη τάση των καταναλωτών είναι η αγορά βιώσιμων αγαθών υψηλής αισθητικής ακόμα και όταν πρόκειται για απλά προϊόντα καθημερινής χρήσης. Μπορούμε επομένως να μιλάμε για εκδημοκρατισμό του design καθώς όλο και περισσότεροι καταναλωτές έχουν πρόσβαση σε όμορφα σχεδιασμένα αντικείμενα, αλλά και σε προϊόντα που συνδυάζουν την υψηλή τεχνολογία με την αισθητική.
Ακολουθώντας τις προτιμήσεις των καταναλωτών και παρακολουθώντας τις τάσεις της αγοράς, οι designers στρέφονται στη δημιουργία διαχρονικών καλαίσθητων προϊόντων, φιλικών προς το περιβάλλον, ταυτίζοντας το όνομα τους με συγκεκριμένες σχεδιαστικές φόρμες και αισθητική.
Η αυξημένη ζήτηση των καταναλωτών για προϊόντα αναγνωρισμένου design οδηγεί σε φαινόμενα παραποίησης και αντιγραφής με στόχο το εύκολο κέρδος από την παραγωγή και εμπορία τους.
Η άμυνα των δημιουργών απέναντι στην απομίμηση και την αντιγραφή είναι η καταχώριση των βιομηχανικών σχεδίων τους στον Οργανισμό Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας (ΟΒΙ) και η απόκτηση Πιστοποιητικού Καταχώρισης Σχεδίου ή Υποδείγματος, που είναι ο εθνικός τίτλος προστασίας. Επιπλέον, οι δημιουργοί έχουν τη δυνατότητα να προχωρήσουν και σε Κοινοτική ή Διεθνή καταχώριση, επιλογή που εξαρτάται πάντα από τη χώρα ή χώρες όπου πρόκειται να παράγουν και να διαθέτουν τα προϊόντα στους.
Οι δικαιούχοι του τίτλου προστασίας απολαμβάνουν το αποκλειστικό δικαίωμα να κατασκευάζουν και να εμπορεύονται τα προϊόντα, που κάνουν την επιχείρησή τους να διακρίνεται έναντι του ανταγωνισμού, αποκλείοντας κάθε τρίτο.
Το καταχωρημένο βιομηχανικό σχέδιο αποτελεί περιουσιακό στοιχείο και άυλο κεφάλαιο για τον δικαιούχο. Δημιουργεί νέες ροές εσόδων μέσα από την αδειοδότηση (licencing), τη μεταβίβαση των δικαιωμάτων και τις συνεργασίες, ενώ λειτουργεί αποτρεπτικά στην παράνομη αντιγραφή και απομίμηση καθώς ο δημιουργός έχει τη δυνατότητα να ζητήσει την κατάσχεση και καταστροφή των απομιμητικών προϊόντων αλλά και την αποζημίωσή του σε χρήμα.
Μελέτη που πραγματοποιήθηκε με τη συνεργασία του European Patent Office (EPO), του European Union Intellectual Property Office (EUIPO), και Εθνικών Γραφείων Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας εντός της ΕΕ, έδειξε ότι οι εταιρίες που διαθέτουν τίτλους διανοητικής ιδιοκτησίας αποκομίζουν 23,8% περισσότερα έσοδα ανά εργαζόμενο σε σχέση με τις εταιρίες που δεν διαθέτουν χαρτοφυλάκιο διανοητικής ιδιοκτησίας.
Ένα βιομηχανικό σχέδιο μπορεί να προστατευθεί εφόσον είναι νέο και έχει ατομικό χαρακτήρα. Επομένως, δεν πρέπει να έχει παρουσιαστεί ή διατεθεί στο κοινό κανένα πανομοιότυπο σχέδιο και παράλληλα πρέπει να δημιουργεί στον ενημερωμένο χρήστη μοναδική εντύπωση έναντι οποιουδήποτε άλλου σχεδίου. Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να ενημερώνονται μέσα από το διαδικτυακό εργαλείο DesignView για τα σχέδια και τα υποδείγματα όλων των συμμετεχόντων Γραφείων, περιλαμβανομένων του European Union Intellectual Property Office και των Εθνικών Γραφείων.
Προστασία μπορεί να ζητηθεί για ένα πλήθος κατηγοριών όπως είναι τα κοσμήματα, τα είδη ένδυσης και υπόδησης, διατροφής, υφαντουργίας, επίπλωσης, διακόσμησης, συσκευασίες, συσκευές και μηχανήματα, παιγνίδια και πολλές άλλες κατηγορίες και υποκατηγορίες του Διακανονισμού του Λοκάρνο.
Η διαδικασία καταχώρισης ενός βιομηχανικού σχεδίου είναι απλή, σύντομη και χαμηλού κόστους, και η μέγιστη διάρκεια ισχύος του τίτλου προστασίας είναι 25 έτη, εφόσον καταβάλλονται τα τέλη ανανέωσης ανά 5ετία.
Όλες οι διαδικασίες που σχετίζονται με την καταχώριση τίτλων προστασίας στον ΟΒΙ πραγματοποιούνται ηλεκτρονικά, ενώ ο Οργανισμός λειτουργεί και ως γραφείο παραλαβής αιτήσεων για την καταχώριση των βιομηχανικών σχεδίων στο εξωτερικό.
Άρθρο της Ράνιας Ζαχαροπούλου, Υπεύθυνης Επικοινωνίας του Οργανισμού
Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας (ΟΒΙ).
Ράνια Ζαχαροπούλου
Υπεύθυνη του Τμήματος Επικοινωνίας του Οργανισμού Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας (ΟΒΙ). Κάτοχος BSc Marketing Managementκαι BSc Διοίκησης Τουρισμού.
Με πολυετή εμπειρία στον τομέα της Επικοινωνίας, έχει ως στόχο την προώθηση της εικόνας του ΟΒΙ και την ευαισθητοποίηση των επιχειρήσεων, των δημιουργών, των φορέων και του ευρύτερου κοινού σε θέματα που άπτονται της προστασίας των Δικαιωμάτων Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας.
Από το 2020 είναι Project Manager του Authenticity Project στην Ελλάδα με την ένταξη 5 Δήμων στο Ευρωπαϊκό Δίκτυο Authenticity: Θεσσαλονίκη, Μύκονο, Κέρκυρα, Αργοστόλι και Ρόδο.
Είναι εκπρόσωπος του ΟΒΙ στο Cooperation Correspondent Network (COCONET), στις Ομάδες Εργασίας του Παρατηρητηρίου του EUIPO (EUIPO Observatory) και στο IP in Education Network του EUIPO.
